Ìwọ àti Kídínrìn Rẹ
Ẹ káàbọ̀ sí ilé-iṣẹ́ ìrànwọ́ tí a ṣí sílẹ̀ fún ìlera kíndìnrìn. Ó wà fún àwọn awakọ̀ o!
Ìlépa ẹ̀kọ́
Àfojúsùn
Ifáyèlẹ̀nu
Ìṣẹ́ pàtàkì kídínrìn
Irú àwọn ìṣòro kídínrìn
Àwọn ohun tó fa ìṣòro kídínrìn
Ipa lórí kídínrìn
Àwọn àmì àìsàn
Ìdènà
Ìtọju
Àwọn ilolu
Ìkìlọ̀ tó yẹ ká gbé pẹ̀lú lọ le
Àfojúsùn
Mọ ohun tí ó fa ìṣòro kídínrìn
Ni ìmọ̀ nípa àmì àìsàn
Lóye bí a ṣe lè dènà àrùn kídínrìn
Mọ àwọn ọ̀nà ìtọju
Ìfáyèlẹ̀nu
- Ju ẹ̀dá àdáni 500 milionu lọ ní ayé ní irú àìlera kídínrìn kan; ó tó ẹni kan (1) nínú mewa (10).
- Òpọ̀ ènìyàn ò mọ̀ nípa àrùn kídìnrìn, wọ́n sì kéré gan-an ní ìmọ̀ lórí ipa pàtàkì tí kídínrìn ń kó, díẹ̀ ló mọ ìwulo wọn; ó le jẹ́ pé àwọn mìíràn kò fiyesi wọn rárá nípa fífi òògùn, ọtí, àti egbògi kàn ara wọ̀.
- Bibajẹ kídínrìn le fa àìlera tó pọ̀, tí ó lè fa ikú ní kíákíá fún ọ̀pọ̀ ènìyàn.
- Kídínrìn jẹ́ eya ara pàtàkì tí kò yẹ ká fi ẹ̀sùn kàn; méjèèjì gba 20–25% àjẹ̀jẹ̀ tí ọkàn bá ta sórí ara, wọ́n sì gba gbogbo jamba ara.
- Kídínrìn tó dára ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àjoọ́, ó ń sọ ẹ̀gbin kúrò nínú ẹ̀jẹ̀.
Gbọ́ ọ́ ní ohùn (audio)
Àwọn àrùn tí ó wọpọ̀ lárin àwọn awakọ̀ ọkọ ero
Àwọn àrùn tí ó wọpọ̀ lárin àwọn awakọ̀ ọkọ ero ni:
Àrùn bíi ìfunpa gíga àti àtọgbẹ tí ó sábà ṣẹlẹ̀ nítorí wahala ara àti ọ̀nà ìgbésí ayé; Okuta inú kidinrin tí ó sábà ṣẹlẹ̀ láti ọ̀nà oúnjẹ tí kò péye àti aìní omi tó pé; Ìkóló tí ó wáyé nípa mímú ìtò mọ́ pọ̀ fún pẹ́; àti àkúnya àti àrùn kidinrin tó burú jù lọ tí ó lè ṣẹlẹ̀ látàrí ìfarapa lojijì sí kidinrin tàbí bibajẹ tí ń lọ lọ́wọ́ lọ́wọ́ sí kidinrin.
Click here to hear am for Audio
Àmì àìsàn
- Ẹ̀gbin ara ń kùn ara (uremia).
- Ẹ̀jẹ̀ riru gòkè (ifunpa giga).
- Omi pọ̀ ninu ara (edema).
- Ara kò le ṣe ẹ̀jẹ̀ pupa tó pé.
- Eebi ati aya rinrin.
- Ito dínkù.
- Ìfarapa ọpọlọ: efọ́rí, giri.
Tẹ̀ síbí yìí láti gbọ́ ọ́ ní ohùn
Ìṣẹ́ pàtàkì kídínrìn
- Wọ́n yọ majele àti omi tó pọ̀ jù nínú ẹ̀jẹ̀.
- Wọ́n ràn lọ́́wọ́ láti ṣakoso ifunpa gígá.
- Wọ́n ràn ara lọ́́wọ́ láti peṣe ẹ̀jẹ̀ pupa àti àwọn homoni.
- Wọ́n ràn ara lọ́́wọ́ kí egungun lè lagbara.
- Wọ́n ṣètò kemistri ara.
Tẹ̀ síbí yìí láti gbọ́ ọ́ ní ohùn
Pataki ìlera kidinrin sí ààbò àwọn awakọ̀ ọkọ ero
Ìpa tí àrùn kidinrin ní lórí àwọn awakọ̀ ọkọ olùtajà àti ìkẹyìn ìfiranṣẹ́
Ó nyọrí sí ìbàjẹ́ nephrons, tí wọ́n jẹ́ apá tí ń ṣiṣẹ́ jù lọ nínú kidinrin. Ìbàjẹ́ yìí lè fa ìṣàkóso kidinrin tí kò péye tàbí tí kò ní tún bọ̀. Nítorí pé àrùn yìí jẹ́ àkúnya tó lewu gan-an, ẹ̀bọ púpọ̀ àti owó púpọ̀ ni a máa ná láti dín ààmì arùn kù, láti mú kí ìgbésí ayé dùn síi, àti láti mú kí ẹni náà lè yè pẹ́.
Ní ìpele àkọ́kọ́ arùn náà, awakọ̀ lè tún lè ṣe àwọn iṣẹ́ ojoojúmọ́ rẹ (ADLs), nítorí pé kò tíì ní ipa tó lágbára lórí iṣẹ́ lílọ ọkọ. Ṣùgbọ́n bí arùn ṣe ń lọ síwájú, wọ́n lè nílò ìròyìn ilera, yípadà nípa iṣẹ́, tàbí bẹ̀rẹ̀ dialysis láti bá a jẹ́ kí ìyè dúró.
Pataki ìlera kidinrin sí ààbò àwọn awakọ̀ ọkọ ero.
Àrùn kidinrin lè ní ipa búburú lórí ilera àti ààbò àwọn awakọ̀ ọkọ ero. Èyí lè fa ìbàjẹ́ sí nephrons, tí wọ́n jẹ́ apá tí ń ṣiṣẹ́ jù lọ nínú kidinrin. Ìbàjẹ́ yìí lè yọrí sí ìṣàkóso kidinrin tí kò péye tàbí tí kò ní tún bọ̀, èyí sì jẹ́ àrùn tó lewu gan-an tí ó lè ni ipa lórí agbára wọn láti ṣiṣẹ́, nípa àkúnya owó tí ìtọ́jú rẹ̀ máa gba.
Click here to hear am for Audio
Àwọn nǹkan tí ó lèwu níbi iṣẹ́
Àwọn nkan tí ó lèwu níbi iṣẹ́ fún àwọn awakọ̀ ọkọ ero àti bí wọ́n ṣe lè farahàn ni a ṣe àkọsílẹ̀ ní isalẹ:
Ìgbésí Ayé Ijòkòó Pípẹ́
Jíjẹ́ nípò ijòkòó fún pẹ́ pẹ̀lú aìní eré idaraya tó péye ni ó pọ̀ jù lọ nínú ohun tí ó fa ìfarapa ifunpa gíga.
Aìní Omi tó Pé (Dehydration):
Èyí ń ṣẹlẹ̀ nípa pé wọ́n ò máa mu omi tó pé kí wọ́n lè dín ìrìn sí balùwẹ̀ kù nígbà ìrìnàjò, pẹ̀lú pípadanu omi tó wáyé látàrí ooru inú ọkọ.
Ìhúnjẹ Mímu Àdídùn (Unhealthy Dietary Habits):
Ìwà mímu oúnjẹ tí kò bófin mu nítorí pé wọn ò ní àkókò tí ó bójú mu láti jẹun, àti jijẹ oúnjẹ tí ó kún fún iyọ̀ púpọ̀, agbára àti mímu ohun mímu tó ní caffein.
Wahala àti aìtọ́jú Orun (Stress and Irregular Sleep Patterns):
wahala tó wáyé látàrí lílọ ọkọ, àti pé ọ̀pọ̀ wọn ní ìsun tí kò péye àti ìṣòro owó, tí ó ní ipa búburú lórí ilera wọn.
Ìfarahàn sí ayika tó léwu (Environmental Exposure):
Wọ́n wà ní ewu gíga láti fara mọ́ eéfín ọkọ, eruku àti eroja kékeré tó lè ní ipa lórí ilera.
Ìdènà sí Ìbáṣepọ̀ Pẹ̀lú Ìtọju Ilera (Barriers to Healthcare Access):
Ọ̀pọ̀ awakọ̀ ọkọ ero máa ń ṣe oogun ara wọn nípa rira oogun láì ní ìtọ́sọ́nà dókítà, aìṣe ayẹwo ilera nígbà tó yẹ, àti pípẹ́ ṣíṣe itọju nígbà tí ilera bá ti dá wọn lóró.
Click here to hear am for Audio
Ìdènà
- Ṣe ayẹwo ilera nígbà gbogbo.
- Wa ìtọju kíákíá bí a bá rí àìlera.
- Yá ara sí mímí, ṣètò àdánù ara.
- Yago fún aagbo àti egbògi àìmọ̀ (NSAIDs).
- Yago fún kemika tó ní Mercury (ipara/ose).
- Mú omi púpọ̀; dín iye iyọ̀ kù.
- Má ṣe mu òògùn tí a kò paṣẹ.
- Wa ìmọ̀.
- Béèrè ìmọ̀ràn.
- Ṣe ayẹwo fun àtọgbẹ ati ifunpa gígá.
Tẹ̀ síbí yìí láti gbọ́ ọ́ ní ohùn
Ìtọju (Ìdènà dára jù ìtọju lọ)
- Títẹ̀síwájú sí ilé ìwòsàn ní kíákíá lè ṣèrànwọ́—Nipase Dialysis lati fo ẹ̀jẹ.̀ Ó osese kí a lè wò ó bí kò po.
- Ọ̀pọ̀ igba, kò sí ìtọju tó pé; ó lè jẹ́ pé a kan dákẹ̀dàjẹ̀ àrùn.
- Ọ̀pọ̀ àwọn ènìyàn máa mọ̀ pé wọn ní ìṣòro kídínrìn pẹ́; nígbà yẹn ni wọn nílò dialysis tàbí transplant.
Àwọn ọ̀nà ìtọju
- Ìtọju tó rọrùn (ogun ati ounje).
- Dialysis: peritoneal tàbí hemodialysis (Fifo ẹ̀jẹ̀ pelu machini).
- Transplant: gbigba kídínì láti ọdọ ẹbí.
Tẹ̀ síbí yìí láti gbọ́ ọ́ ní ohùn
Ipa lori awako
Ìpa tí àrùn kidinrin ní lórí àwọn awakọ̀ ọkọ olùtajà àti ìkẹyìn ìfiranṣẹ́:
Ó nyọrí sí ìbàjẹ́ nephrons, tí wọ́n jẹ́ apá tí ń ṣiṣẹ́ jù lọ nínú kidinrin. Ìbàjẹ́ yìí lè fa ìṣàkóso kidinrin tí kò péye tàbí tí kò ní tún bọ̀. Nítorí pé àrùn yìí jẹ́ àkúnya tó lewu gan-an, ẹ̀bọ púpọ̀ àti owó púpọ̀ ni a máa ná láti dín ààmì arùn kù, láti mú kí ìgbésí ayé dùn síi, àti láti mú kí ẹni náà lè yè pẹ́.
Ní ìpele àkọ́kọ́ arùn náà, awakọ̀ lè tún lè ṣe àwọn iṣẹ́ ojoojúmọ́ rẹ (ADLs), nítorí pé kò tíì ní ipa tó lágbára lórí iṣẹ́ lílọ ọkọ. Ṣùgbọ́n bí arùn ṣe ń lọ síwájú, wọ́n lè nílò ìròyìn ilera, yípadà nípa iṣẹ́, tàbí bẹ̀rẹ̀ dialysis láti bá a jẹ́ kí ìyè dúró.
Click here to hear am for Audio
Ìparí
A ti fìdí múlẹ̀ pé kídínrìn ṣe pàtàkì gan-an sí ìgbésí ayé ènìyàn. Torí náà, o yẹ kí a dènà ohunkóhun tí yóò bá kídínrìn jẹ. Kí gbogbo wa gbé ìwà ilera, kí a sì ṣe ayẹwo ilera lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan.
Tẹ̀ síbí yìí láti gbọ́ ọ́ ní ohùn
Ìkìlọ̀ tó yẹ ká gbé pẹ̀lú
- Eya ara tí ó dà bíi èso ewa yi, ó ṣe pàtàkì gan-an.
- Nífẹ̀ẹ́ sí kídínrìn rẹ.
- Bọ̀wọ̀ fún wọn.
- Ṣọ́ra nípa iyọ̀ jije.
- Mú omi—títí, kí o sì tú u jáde nígbà gbogbo nipa lilo sile’ gbonse lorekore.
Tẹ̀ síbí yìí láti gbọ́ ọ́ ní ohùn
Awakọ̀ yẹ kí ó ṣe àwọn ìlànà ìlera ojoojúmọ́ wọ̀nyí láti bójú tó ilera rẹ.
Mu o kere tan 3L omi lojoojúmọ́ (bíi ṣàṣẹ́ omi mẹ́fà) kí ara le ní omi tó pé.
Je oúnjẹ tí ó ní ilera àti onjẹ tí kò ní iyọ̀ púpọ̀.
Lo gbogbo oogun tí dókítà ti pàṣẹ.
Má ṣe dí ìtò mú fún ju wákàtí 2–3 lọ, kí o sì ṣọra fún ayipada kankan ní bí o ṣe ń tọ̀.
Máa ṣe eré idaraya bíi rìn-irin kíákíá ní igbakugba.
Máa tọ́jú ifunpa giga (blood pressure) kí o sì wo bóyá ẹsẹ̀ tàbí igigirisẹ̀ rẹ ń sọ̀dọ̀ mọ́.
Sun dáadáa, kí ara le sinmi dáadáa.
